Subskrypcja:Posty Komentarze

Historia miasta

Za dynastii Piastów

Śrem przed 1000 rokiem pełnił rolę opola (centrum handlu i rzemiosła). Pod koniec X wieku gród znajdował się w strefie najwcześniejszego panowania dynastii Piastów. Na prawym brzegu Warty mieszkano w półziemiankach i w naziemnych chatach.

Gród śremski założono przed 1000 rokiem na łąkach prawego brzegu rzeki, w jej ostrym zakolu. Powstał wówczas plac o powierzchni 0,5 ha umocniony warstwą drewna, otoczony wałem o wysokości 5 m i głębokości 10 m. Zbudowany był z drewnianych sześcianów wypełnionych ziemią i kamieniami, szczyt zakończony był ostrymi palami, z zewnątrz pokryty był niepalną gliną. Wewnątrz grodu znajdowały się magazyny, stajnie oraz domy mieszkalne, wokół uformowana została obronna fosa, z grodu prowadził trakt do Warty. Głównym zadaniem osady była straż nad głównym traktem handlowym. Na śremskim moście krzyżowały się drogi z południowo-zachodnich Niemiec i Czech do Gniezna i Poznania, zwane via magna, a także ochrona szlaku wodnego. Gród śremski pod względem wielkości był podobny do grodów Opola i Kalisza. Na lewym brzegu Warty znajdowały się domostwa chłopskie oraz karczmy.

Wieża Ciśnień

W 1038 roku podczas ataku wojsk czeskich księcia Brzetysława I na Wielkopolskę spalony został gród, który na początku XII wieku został odbudowany. w 1136 roku bulla papieża Innocentego II określa Śrem jako siedzibę kasztelanii. W Śremie znajdowała się wówczas komora celna oraz targowisko książęce na lewym brzegu Warty. Na miejscu dzisiejszej wieży ciśnień znajdował się późnoromański kościół pw. św. Mikołaja, przy którym był cmentarz.

W 1234 roku gród ulega spaleniu podczas najazdu Henryka Brodatego, za jego panowania wydzielono obszar wokół Śremu i nazwano go Księstwem Śremskim, którym władał zabity w 1235 roku książę Borzywoj.

W 1253 roku Śremowi nadano magdeburskie prawa miejskie. Po tym wydarzeniu Śrem zyskał na znaczeniu, powstała demokratycznie wybierana rada miejska, zwiększyła się liczba mieszkańców. Do miasta przybyli Franciszkanie z zamiarem nauczania wiary chrześcijańskiej. W 1298 roku biskup poznański Andrzej Zaremba ustanowił archidiakonat średni dla ziemi śremskiej.

XIV – XVIII wiek

Podczas przemarszu wojsk Jana Luksemburczyka w 1331 roku oraz wojny domowej w 1383 roku po wyborze Jadwigi na Królową Polski miasto uległo wielkim zniszczeniom. Król Władysław Jagiełło jako właściciel miasta na prośbę rajców miejskich dnia 13 kwietnia 1393 roku zezwolił na założenie miasta na prawym brzegu Warty.

Zaprojektowano wówczas regularny układ miasta, centralne miejsce zajmował prostokątny rynek. Po jednej stronie został wybudowany ceglany kościół farny, przy którym istniała od około 1393 roku szkółka parafialna, a naprzeciwko drewniany ratusz. W ratuszu znajdowały się sale posiedzeń rajców i ławników sądowych, magazyny, waga miejska i piwiarnia, a w jego podziemiach więzienie. Przy ratuszu przebiegała droga handlowa z Wrocławia i Głogowa do Poznania i Gniezna, która była umocniona kamieniami. Przy końcu miasta, na tej drodze wybudowane były dwie bramy.

Na przedmieściach od strony Warty znajdował się drewniany kościół i szpital Świętego Ducha oraz łaźnia miejska. Wokół tych budynków wybudowała się dzielnica rzemieślnicza. Nad Wartą pracowały młyny wodne. Komunikację przez rzekę zapewniał drewniany most o szerokości 4 metrów, obok niego wybudowano młyn miejski oraz browar. Na przedmieściach zarówno po stronie Warty jak i rozjazdu traktów na gnieźnieński i poznański znajdowały się miejsca noclegowe dla podróżnych.

Kościół farny

Pierwszym wójtem śremskim był Konrad, który był właścicielem 120 ha folwarku, stąd nazwa Wójtostwo. Władza wójta była dziedziczna, ale z czasem była ograniczana na rzecz rady miejskiej, zmieniły się również zasady wyboru. Pierwszym wójtem z wyboru był Wawrzyniec Barski. Na początku XV wieku miasto sprywatyzowano, główną władzę w mieście sprawowali starostowie, pierwszym był Wincenty z Granowa.

W Śremie istniały bractwa cechowe, które stanowiły trzeci filar władzy w mieście, najważniejszym rzemiosłem było sukiennictwo. Rzemieślniczy różnych cechów mieszkali w określonych częściach miasta.

W 1492 roku miasto zostało napadnięte przez Wawrzyńca Gruszczyńskiego, wywoływano liczne pożary, dokonywano rabunków, zginęła wtedy większość dokumentów. Miasto zostało zwolnione od wszelkich podatków przez Jana Olbrachta.

Około 1493 roku na miejscu dzisiejszej ulicy Piłsudskiego powstała dzielnica żydowska, był to obszar gęsto zabudowany, składał się głównie z ubogich domów. Mieszkańcy tej dzielnicy zajmowali się zwłaszcza szewstwem.

Mecenasami kultury i oświaty w Śremie byli bracia Jan i Andrzej Barscy. Założona przez nich w 1614 roku fundacja wybudowała murowany kościół szpitalny Świętego Ducha, doposażyła szpital przy tym kościele oraz szkołę parafialną. Bracia założyli bibliotekę Barskich, która była pierwszą publiczną biblioteką w mieście.

W 1635 roku założono w mieście bractwo kurkowe. W 1708 roku rozpoczyna się tradycja pielgrzymek do Borku Wielkopolskiego do sanktuarium Matki Boskiej Boreckiej.

Wiek XVII to okres, w którym miasto podupadło. Wojna trzydziestoletnia przyczyniła się do upadku gospodarki Śremu. Epidemia dżumy trwająca w latach 1653 - 1656 zebrała żniwo ponad tysiąca zabitych (około 70% ówczesnych mieszkańców miasta). Zniszczeń dopełniło splądrowanie miasta w okresie Potopu Szwedzkiego (1655-1660) oraz spalenie wielu zabudowań przez najeźdźców w 1657 roku. Natomiast podczas wielkiej wojny północnej, 24 kwietnia 1716 roku pod Śremem stoczona została bratobójcza bitwa pomiędzy zwolennikami Stanisława Leszczyńskiego z wojskami saskimi. W tym czasie uległ zniszczeniu most na Warcie. W latach 1707 - 1709 do miasta dociera z Poznania kolejna epidemia dżumy, w wyniku której z ponad 1300 mieszkańców przy życiu pozostało około 300 osób. W roku 1736 miasto dotknęła dotkliwie powódź, zalane były kościoły Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i Świętego Ducha. 28 kwietnia 1762 roku pożar wzniecony przez ciągnące przez miasto wojska rosyjskie strawił ponad 100 budynków, w tym szkółkę parafialną i ratusz. Pożoga ta stanowiła największy w historii Śremu pożar. Następny wielki pożar miał miejsce 26 maja 1785 roku, który strawił odbudowany po poprzednim pożarze ratusz, a także uszkodził kościół i klasztor Franciszkanów.

Od rozbiorów do I wojny światowej

Rynek w Śremie

Dnia 6 sierpnia 1791 roku na śremskim rynku Józef Wybicki przysiągł następującymi słowami: „zwierzchności miasta Srzemu, w którym do obywatelstwa przyłączony jestem, podległym bydź chcę i obowiązki wszalakie zachowam.

Dwa lata później według postanowień II rozbioru Polski Śrem został włączony do Prus Południowych. W 1794 roku tenutariusz śremski Józef Niemojewski z polecenia Tadeusza Kościuszki stoczył zwycięskie walki na terenie Wielkopolskich w okolicach Śremu, Czempinia, Czmonia, Rąbinia i Mosiny. Następnie przyłączył się do wojsk generała Jana Dąbrowskiego.

W okresie od 1806 do 1813 roku Śrem wrócił do Polski, należał do Księstwa Warszawskiego, po tym czasie do 1815 roku miasto okupowały wojska rosyjskie. Po kongresie wiedeńskim Śrem należał do Prus jako miasto powiatowe Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W 1827 roku rozpoczęła się przebudowa miasta, drewniane domy, których liczba wynosiła 210, przebudowano na murowane, a także wybudowano 20 nowych, uregulowano Wartę, przeniesiono landrata śremskiego z Kórnika do Śremu, połączono przedmieścia z centrum, powstały nowe ulice, zbudowano drewniany, zwodzony most, powstał murowany ratusz, który istnieje do dziś.

Gmina żydowska wybudowała bożnicę, a także w 1836 roku murowany cheder. Żydzi mocą zarządzeń państwowych otrzymali prawa obywatelskie i nie musieli mieszkać w osobnej dzielnicy miasta.

W 1831 roku w mieście wybuchła epidemia cholery, w podzięce za zakończenie epidemii, na rynku wystawiono figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem.

W 1830 roku szkołę przeniesiono z ulicy Farnej do budynku szpitala Świętego Ducha, zorganizowano trzy klasy, w tym jedną w prywatnym mieszkaniu. 21 sierpnia 1832 roku utworzono klasę rektorską, a stanowisko rektora objął Kuhn. W 1835 roku następuje likwidacja zakonu Klarysek, a w 1840 roku Franciszkanów. W tym samym roku szkołę przeniesiono do klasztoru na ulicę Poznańską.

Tablica poświęcona ks. Piotrowi Wawrzyniakowi

W 1841 roku w Śremie otworzono filię Towarzystwa Naukowej Pomocy. Miejscem, w którym zbierali się śremscy działacze patriotyczni był dom Ignacego Madalińskiego (plac 20 Października 5).

Wiosną 1848 roku wybuchła rewolucja zwaną Wiosną Ludów. W kwietniu tego roku roztoczyła się bitwa w pobliskim Książu Wielkopolskim, rannych leczono w lazarecie na terenie śremskiego klasztoru Klarysek. Zmarli w nim zostali pochowani we wspólnej mogile na cmentarzu staromiejskim.

W 1850 roku w mieście powstało Towarzystwo Oszczędności i Pożyczek Wekslowych w Śremie z Kasą Oszczędności i Pożyczki, w latach 60. XIX wieku przeżywała kryzys. Ksiądz Florian Stablewski w 1871roku założył Towarzystwo Przemysłowe. 29 maja 1873 roku powstał Bank Ludowy w Śremie, w pierwszym roku działalności dyrektorem był Antoni Broekere, a przez kolejne 24 lata ksiądz Piotr Wawrzyniak.

8 kwietnia 1858 roku szkoła znajdująca się w klasztorze pofranciszkańskim stała się gimnazjum, w latach 1861 - 1862 zostaje przekształcona w progimnazjum, a w 1866 w gimnazjum z pełnymi prawami. W 1870 gimnazjum przeniesiono do obecnego budynku przy ulicy Poznańskiej 11.

W 1862 roku został wybudowany lazaret wojskowy przy ulicy Farnej z kaplicą Św. Józefa. Po roku 1863 przybyło w mieście żołnierzy, których liczba następnie spadła podczas wojny francusko-pruskiej w 1870. Liczba żołnierzy w roku 1880 wyniosła 545, utworzono cztery kompanie westfalskiego pułku fizylierów.

Dzięki kredytom Banku Ludowego w mieście pojawiły się nowe zakłady, m.in. młyny parowe Sylwestra Szczepskiego i Antoniego Muślewskiego, tartak parowy Józefa Łożyńskiego, kuźnia parowa oraz fabryka maszyn rolniczych i powozów z odlewnią żeliwa Stanisława Malinowskiego. Wybudowano m.in. gazownię, pocztę, port rzeczny, straż pożarną i system wodociągowy. W 1877 powstała szkoła wieczorowa dla rzemieślników przy Towarzystwie Przemysłowym, a w 1878 prywatna szkoła żeńska, następnie w 1883 bezpłatna trzyletnia szkoła rzemieślnicza. W 1884 powstała linia kolejowa do Czempinia.

Mapa Powiatu Śremskiego z 1914

W tym okresie powstało wiele towarzystw, w tym Towarzystwo Gminastyczne „Sokół”, założone w 1893 roku przez Czesława Dutkiewicza, a także Towarzystwo Ku Upiękaszaniu Miasta, założyciel parku miejskiego, obecnego Parku Powstańców Wielkopolskich.

W drugiej połowie XIX wieku rozpoczęła działalność kolejna organizacja patriotyczna, była nią tajne Towarzystwo Historyczno-Literackie „Marianie”, czołowymi działaczami byli ksiądz Piotr Wawrzyniak, Heliodor Święcicki i Sylwester Szczepski. Wg spisu powszechnego w 1905 w mieście żyło 6625 osób, z czego 65,3% stanowili Polacy, 28,6% Niemcy, zaś 6% Żydzi. W 1912 powstała gimnazjalna drużyna im. Przemysława, a w 1913 pozaszkolna drużyna im. Tadeusza Rejtana, do której należał Czesław Klaczyński, ostatni mieszkający w Śremie powstaniec wielkopolski, zmarły w 2004. Były to drużyny harcerskie, które brały udział w czynnej walce zbrojnej.

Od powstania wielkopolskiego do II wojny światowej

W 1918 roku zakończyła się I wojna światowa, w mieście powstał tajny Komitet Obywatelski podległy Komitetowi Narodowemu. Po upadku cesarza niemieckiego powstały organizacje zrzeszające wojskowych dezerterów: Centralna Rada Żołnierska i Rada Robotników, a następnie Rada Robotniczo-Żołnierska. Stworzono Radę Uczniowską zorganizowaną przez uczniów gimnazjum. Do formowania władzy w mieście i powiecie oprócz Komitetu Obywatelskiego przyczyniła się Rada Ludowa, której członkami byli Władysław Szczepkowski, ksiądz Jan Beisert i Seweryn Matuszewski, organizowano również siły zbrojne.

27 grudnia 1918 roku w Poznaniu wybuchło powstanie wielkopolskie. Uniknięcia starć zbrojnych w Śremie zawdzięczamy Sewerynowi Matuszewskiemu. 30 grudnia 1918 roku podpisano z niemieckim ppłk. Kramerem kapitulację śremskiego garnizonu. Śrem stał się polskim miastem.

Śremianie brali udział w walkach o Poznań, Zbąszyń, Rawicz i Leszno. Żołnierze śremscy walczyli w wojnie polsko-bolszewickiej i w bitwie pod Warszawą.

W obliczu kryzysu powojennego w mieście odbyły się strajki w latach 1922, 1929 i 1931. Pomimo niepowodzeń, miasto się rozwijało, powstały nowe budynki, nowe dzielnice na lewym brzegu Warty: Glinki i Górczyn.

W latach 1924 - 1928 uruchomiono regularne linie autobusowe do Poznania, Dolska, Gostynia, Książa Wielkopolskiego, Kórnika, Mosiny, Zaniemyśla i Środy Wielkopolskiej.

Po 1924 roku Towarzystwo Upiększania Miasta pod kierunkiem Sylwestra Szczepskiego dokonano rozbudowy parku miejskiego, wybudowano obiekty sportowe.

Rozbudowany został szpital przy ulicy Farnej. W 1926 roku wybudowano strażnicę przeciwpożarową. W 1934 roku ulice miasta uzyskały oświetlenie gazowe, a rok później dokonano elektryfikacji Śremu. Spowodowało to rozwój rzeźni z chłodnią przy ulicy Wąskiej, Fabryki Maszyn Rolniczych i Odlewni Franciszka Malinowskiego, młynów, mleczarni i fabryki wyrobów słodowych.

W dwudziestoleciu międzywojennym powstały organizacje kulturalne, orkiestry (m.in. Orkiestra Towarzystwa Muzycznego i Reprezentacyjna Gimnazjalna Orkiestra Harcerska, zespół jazzowy Jazz Boro Band, orkiestry dęte, zespoły teatralne. Powstało kino Nowości (na placu naprzeciw Gimnazjum nr 2). Wzrosło znaczenie sportu w Śremie, sukcesy przynosiła śremska drużyna piłkarska, Oktawian Misiurewicz był mistrzem Polski w boksie w kategorii półśredniej, a Helena Świetlikówna mistrzynią Polski w strzelaniu z broni.

W 1932 roku dokonano otwarcia Szkoły Podoficerskiej dla Małoletnich nr 2.

Około godziny dziesiątej 1 września 1939 roku wybuchły pierwsze bomby lotnicze w okolicach parku miejskiego. W gimnazjum swoją siedzibę miał sztab Wielkopolskiej Brygady Kawalerii pod dowództwem gen. Romana Abrahama. 3 września odbyła się egzekucja 11 niemieckich dywersantów. 4 września 15 Pułk Ułanów Poznańskich opuścił Śrem. 5 września został zerwany most, a 8 września do miasta wkroczyli pierwsi niemieccy żołnierze, mieszkańców zmuszano do niewolniczej pracy, rekwirowano majątek.

Pod koniec września 1939 roku powstała podziemna walka z okupantem. Powstała Śremska Komenda Obwodowa Związku Walki Zbrojnej.

20 października 1939 roku po godzinie dziesiątej na śremskim rynku niemiecki pluton egzekucyjny rozstrzelał dziewiętnastu polskich zakładników.

1945-1989

Dnia 23 stycznia 1945 roku zakończyła się walka o Śrem. Śrem stał się wolnym miastem, polskim miastem.

Nastały czasy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, rozdawano chłopom ziemię, upaństwowiono zakłady pracy, organizowano społeczeństwo posłuszne moskiewskiej władzy, zlikwidowano urząd starosty i burmistrza, likwidowano prywatne rzemiosło, liczba rzemieślników spadła pięciokrotnie. W mieście istniał podziemny, zbrojny ruch oporu przeciwko władzy.

Dawny biurowiec Odlewni Żeliwa

W 1963 roku rozpoczęto budowę odlewni żeliwa. W epoce I sekretarza PZPR Edwarda Gierka zrealizowano budowę sieci dróg, stadionu, basenu, przystani jachtowej, szpiatalu, domów pomocy społecznej. W Śremie powstała VI Brygada Dowodzenia Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej. Budowy realizowano za pomocą kredytów zaciągniętych w krajach Zachodu. Powstały społeczne komitety. Rozpoczęto budowę największego osiedla w Śremie, Jeziorany. W 1968 roku został uruchomiony pierwszy wydział Odlewnii Żeliwa. Dwa lata później wybudowano nowy most na Warcie i trasę przelotową przez miasto (dzisiejsza ul. Piłsudskiego), przecinająca dawną dzielnicę żydowską. W 1976 roku otwarto Muzeum Śremskie po przejęciu przez państwo części zbiorów Feliksa Sałacińskiego. W lutym 1977 roku została utworzona Parafia Najświętszego Serca Jezusa. W 1981 roku rozpoczął działalność szpital na ul. Chełmońskiego. W 1989 roku jedną z osób zasiadającym przy „Okrągłym Stole” był Tadeusz Rączkiewicz ze Śremu.

W tym okresie w Śremie powstały nowe szkoły: Szkoła Podstawowa nr 1 (1957), Zespół Szkół Zawodowych przy Odlewni Żeliwa (1963), Szkoła Podstawowa nr 4 im. M. Konopnickiej (1971), Szkoła Podstawowa nr 5 im. A. Fiedlera (1983, obecnie Gimnazjum nr 1). Powstają różne sekcje sportowe: szermiercza, żużlowa, brydża sportowego, żeglarska. Swoje sukcesy mieli: Irena Ignaszewska w 1952 roku w biegu na 60 m, Janusz Marciniak w 1956 roku w pływaniu na 5 tys. m w stylu dowolnym, Józef Stachowiak w 1973 i 1976 roku w boksie w wadze półśredniej.

Po 1989

Po przemianach ustrojowych w Śremie odtworzono instytucję burmistrza, w mieście stworzono około 3000 przedsiębiorstw nowych lub sprywatyzowanych.

Współczesne lata to między innymi dynamiczny rozwój prywatnej przedsiębiorczości. Największym zakładem jest Odlewnia Żeliwa Śrem S.A. produkująca odlewy do silników okrętowych, obrabiarek, motoryzacji i armatury przemysłowej. W mieście mają siedzibę firmy o kapitale polskim i zagranicznym: transportu międzynarodowego, stolarki budowlanej, meblowej i konfekcji.

W 1990 roku reaktywowano samorząd lokalny. Rok 1991 to dla miasta początek corocznych Wielkopolskich Przeglądów Piosenki Religijnej „Śremsong”. W tym roku również rozpoczęła działalność Szkoła Podstawowa nr 6 im. Braci Barskich. W 1993 z inicjatywy prof. Jerzego Langera przeznaczono budynek przy ul. Marciniaka 2 na potrzeby Laboratorium Półprzewodników Organicznych Zakładu Syntezy i Struktury Związków Organicznych Wydziału Chemii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. We wrześniu 1994 otwarto Zespół Szkół Ekonomicznych im. Cyryla Ratajskiego. W dniach 23-28 czerwca 1997 w Śremie odbyło się sympozjum naukowe poświęcone nanotechnologii z udziałem naukowców z Japonii, USA, Niemiec i Rosji.

W 1995 Śrem otrzymał najwyższe wyróżnienie – I nagrodę w konkursie organizowanym przez Radę Ekologiczną przy Prezydencie RP i uznany został za najbardziej ekologiczną gminę w Polsce w kategorii gmin miejsko – wiejskich. Z kolei w 2000 gmina otrzymała nominacje w konkursie „Przyjaźni środowisku”. Podpisano Porozumienie o Partnerstwie z miastami partnerskimi, w 1998 z Rožnov pod Radhoštěm, natomiast w 1999 roku z Bergen. W roku 1999 Śrem stał się miastem powiatowym, a w 2000 w mieście powstał oddział zamiejscowy Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, który w 2002 został przeniesiony do Collegium Heliodora Święcickiego przy ul. Grunwaldzkiej. W 2005 wybudowano pierwsze rondo w Śremie jako skrzyżowanie ulic Kilińskiego i Grunwaldzka. W 2007 otwarto do użytku kołowego obwodnicę Śremu dla drogi Łubowo-Kórnik-Śrem-Rawicz, skierowano na nią ruch pojazdów powyżej 10 ton z i w kierunku Leszna, ograniczono ruch w centrum miasta. W 2008 remont miał rynek oraz ratusz miejski, w grudniu wybudowano kolejne rondo na ważnym skrzyżowaniu w mieście: ulic Kilińskiego, Sikorskiego i Powstańców Wielkopolskich.


Autor: Piotr Szalony
Źródła:

  1. R. Zawadzki, Przechadzki po Śremie, Śrem 2004;
  2. red. S. Chmielewski, Dzieje Śremu, Poznań 1972.

Artykuł znajduje się również w polskiej Wikipedii (http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia Śremu).

© 2009 Wiadomości Śremskie · Subskrybuj:WpisyKomentarze · Realizacja: WebSun